دیلم ، دیلمستان یا گیلان در نگاه کسروی

دیلم ، دیلمستان یا گیلان  در نگاه احمد کسروی 

✍به کوشش بابک قلی زاده دارستانی 

دیلمان و دیلمستان

ولایت جنگلی و کوهستانی که در نقشه امروزی ایران گیلان نام دارد، در زمان ساسانیان به دیلمان یا دیلمستان معروف بود چه این ولایت از روزی که در تاریخها شناخته شده نشیمن دو تیره مردم بوده که تیره ای را «گیل» و دیگری را «دیلم» می نامیدند. گیلان یا تیره گیل در کناره های دریای خزر در آنجاها که اکنون رشت و لاهیجان است می نشستند و با آذربایگان و زنگان نزدیک و همسامان بودند. ولی دیلمان در کوهسار جنوبی آن ولایت در آنجاها که اکنون رودبار و الموت است جای داشته بیشتر با قزوین و ری همسایه و نزدیک بودند.
این دو تیره گویا از یک ریشه و نژاد بوده.اند و شاید چنانکه بطلمیوس دانشمند معروف یونانی نوشته از تیره های ماد بوده یا نسبتی با آن طایفه داشته اند. ولی در زمان ساسانیان و اوایل اسلام که در این کتاب موضوع گفتگوی ماست و عمده شهرت و معروفی این مردم از آن زمانها شروع کرده دو تیره مذکور از هم جدا، و دیلمان یا تیره دیلم از هر حیث بزرگتر و معروف تر بوده اند و از این رو سراسر ولایت را به نام ایشان دیلمان یا دیلمستان خوانده چه بسا که همه مردم آنجا (گیلان) را نیز دیلم می نامیده اند. از این جاست که در نوشته های دوره ساسانی و کتابهای اوایل اسلام کمتر به نام «گیل» بر می خوریم و بیشتر نام «دیلم» و «دیلمان» است همچنان که اکنون برعکس آن دوره ها سراسر ولایت به نام گیلان معروف و همه مردم آنجا بی تفاوت «گیل» یا «گیلک» نامیده میشوند و نام دیلم( ۱ )از میان رفته است.
اما در این کتاب ما ولایت را همه جا دیلمستان خواهیم خواند و مقصود ما از دیلمان همگی مردم آن ولایت است چه گیل و چه دیلم مگر آن جا که از گیلان (تیره گیل) جداگانه نام ببریم.

پانوشت ۱ : تیره دیلم تا قرن هشتم هجری وجود داشته و از تیره گیل جدا بوده اند در قرن مزبور کیایان زیدی انبوهی ازآنان را کشتار کرده اند تاریخ گیلان تألیف سید ظهیرالدین دیده شود و گویا آنچه باز ماندند با گیلان در آمیختند و نام دیلم از میان رفت ولی بی گفتگوست که گیلکان امروزی فرزندان و بازماندگان هر دو تیره اند.
فتوح البلدان ،بلاذری چاپ ،مصر، ص ۳۲۹ این مطلب را مسعودی و ابن اثیر نیز نگاشته اند.
مروج الذهب، ناصر کبير. این مطلب را ابن اثیر نیز نوشته

منبع و ماخذ : کتاب شهریاران گمنام احمد کسروی چاپ دوم تهران ۳۴۸ صفحه  موسسه انتشارات نگاه ۱۳۸۵ صفحات ۲۳ و۲۴