خاطرات سفر ناصرالدین شاه به رودبار

خاطرات ناصرالدین شاه در سفر به رودبار

به کوشش: بابک قلی زاده دارستانی

مقدمه : کتاب روزنامه خاطرات ناصرالدین شاه قاجار با تصحیح و تحشیه زنده یاد دکتر منوچهر ستوده در سال ۱۳۶۷ چاپ شده است .این خاطرات با دستخط شاه قجری نوشته است که بخشی از آن به اهالی شهرستان رودبار از لوشان تا امامزاده هاشم و به آبادی ها و وضعیت جغرافیایی و انسانی می پردازد .در پی نوشت انتهایی آن نام کسان و آبادی ها بصورت مبسوط به شمارش ردیف ان توضیح داده شده است .این قسمت به بخش ورود ان به گیلان یعنی منطقه شهرستان رودبار می پردازد .در قسمت دوم به برگشت این سفر از مشاهدات و خاطرات و شرح حال آن خواهیم پرداخت .

منجیل و هرزه بیل

دوشنبه هفتم ذى القعدة الحرام (۱)

باید برویم منجیل و هرزه بیل سه فرسنگ راه است، بلکه چهار فرسنگ صبح از خواب برخاسته سوار شدم از پل لوشان عبور کرده، باوزیر خارجه ، اعتضادالسلطنه ومجدالدوله صحبت کنان رفتیم. اسحق میرزا ـ میر آخور ولیعهد ـ که از طهران آمده دیده شد. قرار است باز برود طهران و از آنجا به آذربایجان. خلاصه همه جا رو به مغرب ، پی رودخانه را ندیم. در راه لب رودخانه ،

حواصیل سفیدی ) در حدود یک سطر از متن افتاده است ) و خسته شدم. چون مدتی است احوال نداشتم حرکت زیاد دل طپش آورده بعد قدری رفتیم بالای کال ،رودخانه به ناهار پیاده شدیم توی آفتاب ناهار خوردم، هوا بسیار خوب و گرم و صاف بود مهدیقلی خان از شکار آمد، هفت هشت کبک و تيهو، يک قره قوش ، يک سار بزرگ زده بود. در این رودخانه شکار از هر جور بسیار است اردک، حواصل حقار، خرگوش، خوک. يک خوک هم توی نيزار کرده بودند، تا ما به ناهار مشغول بودیم فرار کرده بود.

روز سه شنبه هشتم ذی القعده الحرام:

گفتند منزل هرزه بیل بود محمد علی خان بیگلربیگی را امروز دیدم. بعد از ناهار سوار شده جنگل قرا آقاج بقدريک ميدان اسب فاصله دیده شد می جنگل بالا بالاست که معیر الممالک همیشه تعریف میکرد، لکن تعریفی نبود.

راه و دره امروز بسیار وسیع است. عرض دره نیم فرسنگ می شود. کوههای برف دار در طرفین دره و روبرو و عقب همه جا پیدا بود. بسیار خوش منظر و با چشم انداز است، کوههای دست راست بالایش جنگل ،است در جزو بلوک عمارلو است. در جلو جنگل زیتون بسیاری دیده شد راندیم برای آنجا، از آب شاهرود مکرر گذشتیم آب زیاد است اما سنگ ندارد، خوب می توان عبور کرد، تا رسیدیم به جنگل زیتون. بعضی خوانین طالش را یحیی خان آورده، منجم باشی رانکوهی، میرزا نصر الله مستوفی رشت پسر میرزا موسی نایب و غیره میرزا محمد حسين - وزیر خمسه ـ صبح به حضور آمدند. خلاصه این جنگل زیتون اسمش جنگل سیاه پوش است. ده سیاه پوش هم که جز و طارم سفلی و تیول مهدعلیا و دست شاهزاده اعتضادالسلطنه است پشت همین جنگل در دره واقع است، از دور دودش دیده می شود. دو نفر رعیت آورده سئوال شد سیاه پوشی بودند و از آقا محمد نایب طارم شکوه داشتند. خلاصه درختهای زیتون خیلی بزرگ و قوی داشت، از قدیم روی مرزها به نظام و ردیف کاشته بودند و البته چهار صد سال قبل از این کاشته اند. به میان آنها رفتم، همه يک اندازه و سبز و خرم بود میان مرزها زراعت کرده بودند ، دور مثل دیوار زیتون، وسط زراعت سیاه پوش بود قدری گشتم، محمدعلی خان پیش من و باقی سوارها بیرون بودند میان زیتونها

هرزه بیل(۲)

به قبرستان بسیار کهنه ای رسیدیم. چند چارطاقی هم بود که هر چند محکم و از سنگ ساخته بودند، خراب شده بود معلوم میشد قبرستان نیز همعهد زیتونه است و بسیار کهن، کسی نمی داند از چه زمان است. بعد رفتم رو به منزل که هر زه بیل است از محاذی منزل گذشته بودم، دوباره کج کرده رو به شمال طرف دامنۀ دست راست رفتم و از آب شاهرود گذشته رفتم بالا اول پایین دست ده منجیل پیدا شد بسیار ده معتبر خوب است خانه های زیاد و دو محله بود یکی بالا، یکی پایین درخت زیتون سبز در جلگه و اطراف و غیره بسیار و قشنگ بود.ده و این درختها، بلکه کوههای اطراف منجیل، یکدفعه که به نظر رسید از بالا بعينها مثلده و جلگهٔ امامه است که در بهار دیده می شود. درختهای زیتون، عوض سببهاى امامه تک تک پيدا ، خیلی ده خوبی است.هرزه بیل در توی دره در دامنه کوه به فاصله نیم فرسنگ از منجیل بطرف بالا افتاده است. بسیار بسیار خوش منظر و قشنگ بود ده هرزه بیل در دامنه کوه مرتبه به مرتبه افتاده دره و کوه و جلگه ده کلا درخت زیتون ، بالای کوه سرو کوهی . از دره هرزه بیل سه چهار سنگ آب خوبی از يک چشمه از بالای کوه می آید. خلاصه هوا وصحرا و ده و جنگل مثل بهشت بود. وارد منزل شدیم. چادر‌ بیرونی ما را در زیر درخت سرو هرزه بیل زده اند. عجب سردی است ،کهن تخمیناً هزار سال ،دارد، خدنگ و صاف وسبز و ،خرم بالا کشیده بیست و دو ذرع ارتفاع و قطر ساقه آن . هم خیلی قوی و زیاد است سروی از این بهتر نمی شود.در بین راه نزديک منجیل، حاجی ملا رفیع آمد او را مثل حالتی که در سال ‌قبل از این دیده بودم دیدم قدری صحبت شد آخوند قوی قطوری هم بود، سئوال قاضی خر گام است. شد گفتند ملا ابراهیم : خر گام اسم اصلی بلوک عمارلو .است قطر ساقه سرو چهار ذرع است و از ابتدای سبزی و بر گ سر و ده دوازده ذرع بیشتر میشود ، بعد از شام مردانه شد. خوابیدم. امروز تفنگدارها يک خوک زده بود و چون هوا خوش و منزل باصفاست يک روز در اینجا اتراق می شود.

روز چهارشنبه نهم ذي القعدة الحرام

در هرزه بیل اتراق شد. صبح باران شدیدی بارید . بعد آفتاب شد، هوای بسیار خوب شد. عصر باد سردی .آمد شب بعد از شام مردانه شد، خوابیدم.

روز پنجشنبه دهم شهر ذي القعدة الحرام

از هرزه بیل سوار شده به رستم آباد رودبار می رویم. پنج فرسنگ راه بود. سوار که شدیم باد سرد شدیدی از مه کوه با ریزش باران ریزه می آمد، بسیار بسیار سرد و کمال اذیت را می کرد باوزیر خارجه مجدالدوله، اعتضادالسلطنه صحبت می کردیم، اما سرما نمی گذاشت تا رسیدیم به منجیل. در آخر منجیل اطاق درازی ساخته بودند. اسبابهای چرخ شکسته آنجا بود، دیگ بزرگ و بعضی چرخها بیرون مانده بود محمد حسن خان قاجار که مأمور و محصل بردن این چرخه است  آنجا بود قدری ،ایستاده تماشا کردیم. بعد راندیم رسیدیم به پل منجیل، حاجی ملا رفیع پیاده در سرپل بود ، قدری صحبت شد، پل عالی بسیار خوبی است ، هفت چشمه داشت. روی پل را سنگ فرش خوبی کرده اند. رودخانه قزل اوزن و شاهرود اینجا به هم می رسند آب زیاد گل آلودی می آید. در بهار به همین قدر آب اضافه و مثل دریا می شود از اینجا به بعد موسوم به سفیدرود می شود. بند روی پل و راه بغله زیاد بود، معطل شدیم خلاصه رفتیم از پل که گذشتیم راه رو به شمال است و راه را به حکم ما چند سال قبل در حکومت سابق مجدالدوله وقاسم خان والی، از آخر همین پل الی رشت ساخته اند همه جا از بغل کوه است. سه سوار با هم می توانند بروند و رودخانه الی رستم آباد که منزل است در دست راست است همه جا از نزديک رودخانه راه است گاهی راه بلند میشود به بغل کوه میرسد گاهی پایین می آید تالب رودخانه و مثل دالانی این مجرای رودخانه واقع شده است که از دره میرود عرض دره بسیار کم است. در اوایل به عرض خود رودخانه است، خیلی نماشا دارد رودخانه از دره مالامال آب است. اغلب راست میرود و بعضی با پیچ و اعوجاج. این طرف رودخانه که راه است، محال رودبار است آن طرف رودخانه محال رحمت آباد الی دو فرسنگ دره تنگ و طرفین کوههای سیاه با سنگ سخت و خشک ، قدری گذشته ، کوههای سمت رحمت آباد جنگل سرو کوهی میشود. دهات رحمت آباد هم آن طرف ورودبار این طرف مثل سواد کوه مازندران در بالای کوهها واقع است. کوههای رودبار جنگل نداشت بجز زیتون و هردهی جنگل و باغ زیتونی دارد. خلاصه رسیدیم به فیلده (۳)چند محله دارد و در سر راه و کنار رودخانه واقع است . معتبری است بازار و دکان خوب کنار راه زیاد داشت. کاروانسراهای خوب داشت. رفتیم کنار رودخانه به ناهار افتاديم بيدمشک تازه زرد شده بود . گفتم شاطر چید آورد. درخت نارنج هم دارد فیلده نارنج زیادی هم داشت ، چیدند آوردند تعجب است با این هوای سرد که چندین مرتبه از طهران سردتر است درخت نارنج بدون پوشیدن عمل آمده است. بعد از ناهار سوار شده از محله دیگر فیلده رد شدیم. حاجی ملا رفیع(۴) باز پیاده آنجا بود. معلوم شد حاجی فیلدهی است و قدری هم مالک فيلده است.زن و خانه هم اینجا دارد بالجمله زیتون زیادی داشت. از فیلده قدری که دور شدیم به ده لاکه(۵) رسیدیم، آن هم سرراه است زیتون زیادی داشت. از لاکه که قدری میگذری به لویه(۶) میرسی، بعد گنجه (۷)تمام آخر جوبین (۸) است، مال حاجی ملار فیع است. به جوبین که می رسی، دهنه و دره تنگ گشاد میشود. رودخانه سفیدرود عریض و وسیع می شود. کوههای طرفین بلند می شود. بعد جلگه رستم آباد به نظر میرسد خود رستم آباد توی دره واقع است. از دور دیده شد. اردو در جلگه افتاده بود. چاپارخانه خوبی والی ساخته است به نظر رسید. بوته و هیزم در این صحرا بسیار است پسر و برادر میرزا محمد علی خان بودند با تفنگچی دیده شد. خلاصه الى منزل باد سردی می آمد، آمده اذیت کرد. دو ساعت به غروب مانده وارد منزل شدیم. کوه دلفک رحمت آباد، از دور پیدا بود، اما ابر بود درست دیده نمیشد میگویند کوه بزرگی است و همیشه برف دارد. امروز مابین فیلده ولاکه جزیره ای از سنگ در رودخانه سفیدرود بود، آثار عمارت و قلعه قدیم در آن بود راهش هم از طرف رحمت آباد بوده است.

پی نوشت :

۱- در تاریخ اشتباه آمده است

۲- هرزه بیل در نوشتار درست ان باید هرزویل باشد .روستایی تاریخی که در مدخل ورودی گیلان یعنی منجیل است که درخت سرو تاریخی آن معروف است

۳ - روستای فیلده یا پیلده که به گویش رودباری فِلِدِه می گویند در جنوب غربی شهرستان واقع شده است که حاج ملا رفیع شریعتمدار مرجع گیلان در دوره ناصرالدین شاه اهل این روستا بود .فیلده در تاریخ خاندان انوزوند تختگاه حکام آن بوده است .قلعه ای  که در منطقه سینه خونی واقع شده و بقایای اندکی از آن باقی ماندا تختگاه حسین خان یا حاجی حسین بک در دوره شاه عباس می باشد .

۴- حاج ملا رفیع از مراجع گیلان در دوره ناصری که نفوذ بسیاری در دربار داشت که تعریض جاده رشت به رودبار و تاسیس پل منجیل به همت وی انجام شد .میرزا خلیل رفیع اولین شهردار رشت از فرزندان وی می باشد .

۵ - لاکه روستایی در جنوب غربی رودبار از توابع مرکزی که زادگاه حاجی خان کلانتری حاکم رودبار در دهه بیست می باشد .

۶ - لویه روستایی نزدیک جاده اصلی رودبار به رشت کنار سفیدرود که قز قلعه یا قلعه طاهر میرزا که ناصرالدین شاه در کتاب یاد می کند که در وسط رودخانه سفیدرود واقع شده و امروزه بقایای اندکی از آن برجامانده کنار این روستا واقع شده است .

۷- گنجه روستایی کرد نشین که بین روستاهای دارستان و جوبن واقع شده که زبان مردم آن کردی که در دوره نادر هم چون کردهای دیگر نقاط شهرستان عمارلو و لوشان برای دفاع از سرحدات مرزی ایران به این منطقه کوچانده و ساکن گردیدند .

۸- تلفظ نام صحیح آن جوبن می باشد که به اشتباه جوبین نوشته شده است که در ادامه متن کتاب بدآن اشاره شده است .روستایی که در حدفاصل دارستان و رستم آباد در جنوب غربی واقع شده است .

درخت سرو هرزویل

پل خشتی لوشان

روستای تاریخی هرزویل