آقای پارینه سنگی غار رشی

آقای پارینه سنگی

گفت و گو با دکتر «فریدون بیگلری، مسوول بخش پارینه سنگی موزه ملی ایران درباره همه ماجراجویی ها و کشف های هیجان انگیزش

مقدمه

دکتر «فریدون بیگلری باستان شناس مسوول بخش پارینه سنگی موزه ملی و سردبیر مجله بین المللی باستان شناسی ایران است. بیشتر پژوهشهای او متمرکز بر دوره های پارینه سنگی قدیم و میانی در ایران و مناطق همسایه شده کاوشهای اخیر او در غار در بندرشی گیلان باعث شناسایی قدیمی ترین سکونتگاه تاریخ گذاری شده انسان در ایران شده از او تاکنون مقالات متعدد در نشریات تخصصی بین المللی و ملی منتشر شده، اما علاوه بر این با همکاری دو باستان شناس بلژی رانسوی نخستین گردهمایی تخصصی باستان شناسی پارینه سنگی ایران در کنگره بین المللی پیش از تاریخ جهان را در کشور پرتغال در سال ۱۳۸۵ برگزار کرد که مقاله های آن به صورت کتابی در تابستان سال ۱۳۸۸ در انگلستان منتشر شد بیگلری در سال ۱۳۸۷ اولین موزه اختصاصی دوران پارینه سنگی ایران را با همکاری میراث فرهنگی استان کرمانشاه در این شهر راه اندازی کرد

قبل از شما کسی به این درجه از تمرکز در عرصه باستان شناسی دوران پارینه سنگی پژوهش انجام داده است؟

پس از انقلاب و وقوع جنگ باستان شناسی ایران تا مدتی دچار وقفه شد و تا اواسط دهه ۱۳۶۰ بیشتر برنجات بخشی آثار باستانی در معرض خطر جنگ متمرکز بود و در مواردی نیز درگیر حفاریهای نجات بخشی مکانهای کشف شده در عملیات عمرانی بود نخستین باستان شناسی که به این عرصه توجه کرد شادروان «عنایت اله امیرلو» در مرکز باستان شناسی بود که اواخر دهه ۱۳۴۰ و اوایل دهه ۱۳۵۰ در مقطع فوق لیسانس در رشته های انسان شناسی جسمانی و باستان شناسی دوره سنگ ژاپن در دانشگاه هیروشیما به تحصیل پرداخت. امیرلو پس از بازگشت به ایران در سال ۱۳۵۸ در مرکز باستان شناسی به فعالیت خود ادامه داد اما به واسطه وظایف اجرایی مجبور بود در مکان های باستانی دوره های متاخر تر کاوش و بررسی انجام دهد. در کنار این فعالیتها چند اقدام مهم در عرصه مطالعات پارینه سنگی انجام داد که یکی از آنها انتشار مقاله مفصلی درباره فرهنگهای پارینه سنگی ایران در شماره نخست مجله باستان شناسی و تاریخ بود که مروری بر نتایج مطالعات پیش از انقلاب بود. فعالیت دیگر ایشان کشف یک مکان در بررسی منطقه کیلان دماوند در سال ۱۳۶۸ بود که ابزارهای سنگی در سطح آن پراکنده بود. برداشت اولیه امیر لو این بود که ابزارها مربوط به اواخر پارینه سنگی است. سال بعد این مکان کاوش شد و تعداد زیادی ابزار سنگی همراه تعداد کمی استخوان حیوانات به دست آمد. متاسفانه چند سال پس از انتشار گزارش اولیه این کشف ایشان به علت عارضه قلبی از دنیا رفتند و گزارش نتایج آن مطالعات منتشر نشد. پس بعد از آقای امیرلو قرعه کار روی دوران پارینه سنگی به نام شما خورد؟ عوامل مختلفی باعث شد که من از همان دوران تحصیلات متوسطه جذب باستان شناسی، خصوصا عصر سنگ شوم یکی از این عوامل علاقه مندی شخصی به علوم طبیعی و پیش از تاریخ بود عامل دیگر آشنایی با استاد بهرام کلهرنیا در هنرستان هنرهای تجسمی کرمانشاه بود. ایشان علاوه بر داشتن یک کتابخانه خوب با کتابهایی درباره باستان شناسی ایران اطلاعات زیادی درباره پیش از تاریخ ایران داشتند و باعث شدند که علاقمندی من به این حوزه در مسیر درستی قرار بگیرد. یکی دیگر از اساتید ما در هنرستان  آقای بهرامی بود که مجموعه کاملی از مجلات جغرافیای ملی آمریکا را داشت و هر از گاهی شماره هایی از آن را به ما امانت می داد دیدن مقالاتی درباره دیرین انسان شناسی با عکسهای جذاب از کاوش غارها در آن مجله علاقه من را به باستان شناسی پارینه سنگی دوچندان کرد. طوری که شروع به یادگیری زبان انگلیسی کردم تا بتوانم متن آنها را بفهمم. در آن زمان دو مجله «دانستنیها» و «پیام یونسکو» هم هر از گاهی مقاله های عمومی درباره کشفیات عصر سنگ در دنیا منتشر میکردند که با اشتیاق میخواندم. اما انتشار شماره اول مجله باستان شناسی و تاریخ در همان دوره و خواندن مقاله امیرلو درباره پارینه سنگی ایران بود که به من کمک کرد تا اولین گامهایم را در آشنایی با فرهنگهای دوران پارینه سنگی ایران بردارم. در آن دوره که همزمان با اواخر جنگ بود کتاب چندانی درباره دیرین انسان شناسی و عصر سنگ در کتابخانه های کرمانشاه پیدا نمی شد و تنها کتاب های در دسترس ،تعدادی کتاب ترجمه شده از پیش از انقلاب بود که اکثرا ترجمه شادروان دکتر «محمود بهزاد» بودند. با خواندن این منابع مختلف متوجه شدم که رشته ای به نام باستان شناسی پارینه سنگی در دانشگاههای خارجی وجود دارد. در اواخر تحصیلاتم در هنرستان هنر و در طول خدمت سربازی با این دانشگاهها مکاتبه کردم و در نهایت چند نفر از اساتید این رشته در دانشگاه لندن و دانشگاه پنسیلوانیا یک سری مقاله با موضوع پارینه سنگی،خصوصا پارینه سنگی ایران را برایم فرستادند. البته آن زمان اینترنت هنوز وجود نداشت و فرستادن نامه به دانشگاه های خارجی و برگشت جواب آن چند ماهی طول میکشید. مقاله های تخصصی که به دستم رسید تازه متوجه شدم که ذخیره واژگان انگلیسی که میدانستم بسیار محدود بود و برای اینکه بتوانم مقاله ها را بفهمم مجبور شدم همزمان زبان انگلیسی ام را تقویت کنم به این دلیل این روند خودآموزی به کندی پیش رفت. بعد از تمام شدن خدمت سربازی جذب بازار گرافیک شدم و همزمان هم مطالعات باستان شناسی را ادامه دادم و سال ۷۳ بود که اولین مقاله ام درباره تاریخچه بررسی و کاوش باستان شناسان خارجی در غارهای کرمانشاه را منتشر کردم که قسمتی از آن را به نتایج بررسی هایم در کرمانشاه اختصاص دادم. در سال ۱۳۷۷ بود که برای اولین بار در یک پروژه کاوش باستان شناسی در اسلام آباد کرمانشاه شرکت کردم که سرپرست آن دکتر کامیار عبدی بود که در آن زمان دانشجوی مقطع دکترای دانشگاه میشیگان در آمریکا بود. دکتر عبدی و همکارانش از جمله دکتر مترجم و دکتر نوکنده من را تشویق کردند که در رشته باستان شناسی ادامه تحصیل بدهم. در نتیجه در سن ۲۸ سالگی تصمیم گرفتم به دانشگاه بروم و باستان شناسی بخوانم. همچنین دکتر عبدی پیشنهاد داد که نتایج مطالعاتم را در مجله باستان شناسی و تاریخ منتشر کنم به این ترتیب این افتخار نصیبم شد که در مجله ای که شادروان امیرلو در راه اندازی آن مشارکت داشت، اولین مقاله تخصصی خودم را در سال ۱۳۷۹ منتشر کنم. بعد از ورود به دانشگاه و به واسطه تجربیات و انتشاراتم توانستم به طور پاره وقت با سازمان میراث فرهنگی همکاری کنم. در نهایت در سال ۸۰ وارد موزه ملی شدم و با حمایت دکتر رزمجو و رئیس وقت موزه ملی، آقای کارگر و همکاری چند نفر از دوستانم بخشی را برای انجام مطالعات تخصصی پارینه سنگی ایران ایجاد کردیم که از آن زمان تا به حال به فعالیت خود ادامه داده

در این مدت چه کشفیات مهم و هیجان انگیزی داشتید؟

ماهیت کار باستان شناسی طوری است که باستان شناس در بیشتر مراحل آن با کشفیات نو و ناشناخته ها مواجه است. از جست و جوی مکانهای باستانی گرفته تا کاوش آنها و مطالعه کشفیات به دست آمده از آنها همه و همه جذاب و مهم هستند. البته باستان شناسی فقط در کاوش خلاصه نمی شود و انجام یک ماه کاوش در یک غار باعث میشود که تا چندین سال یک باستان شناس و همکارانش در گیر بررسی و مطالعه یافتههای کاوش شوند. اما اگر بخواهم از موارد خاصی نام ببرم باید به حدود ۳۰ سال پیش برگردم که اولین ابزار سنگی ساخته انسانهای پیش از تاریخ را در نزدیکی طاق بستان کرمانشاه، زمانی که هنرجوی سال اول هنرستان بودم یافتم بعد از اینکه استاد کلهرنیا درباره آن برایم توضیح داد و متوجه شدم شی ای را که در دست دارم هزاران سال قبل در دست یک انسان اولیه بوده، دچار هیجان شدیدی شدم که تا یک هفته ادامه پیدا کرد بعدها که به صورت تخصصی در این رشته به فعالیتم ادامه دادم با چند کشف هیجان انگیز مواجه شدم که یکی از آنها کشف ابزارهای سنگی و سنگواره حیوانات در غار دربند رشی گیلان بود

شما یک باستان شناس هستید که درباره جنبه های فرهنگی و طبیعی انسانهای عصر سنگ تحقیق میکند آیا می توان رشته شما را حلقه ای میان باستان شناسی و دیرینه شناسی به حساب آورند؟

هم بله و هم خیر زیرا موضوع اصلی ما در این پژوهشها انسان است. هرچند ما در کنار بررسی فرهنگ مادی انسانهای دوران پارینه سنگی به بررسی بقایای سنگواره حیوانات یافت شده در زیستگاههای انسان آن دوران هم می پردازیم. اما هدف ما از انجام این مطالعات با دیرین شناسان متفاوت است. زیرا هدف ما از بررسی این بقایا این است که اطلاعاتی درباره نحوه معیشت انسانهای آن عصر و ماهیت استقرارها در هر مکان و دیگر جنبههای ارتباط انسان و حیوانات در آن عصر کسب کنیم. برای مثال شناسایی بقایای گونه های مختلف جانوری اولین گام در این گونه مطالعات است که می تواند اطلاعاتی درباره تنوع گونه های جانوری که در اطراف سکونتگاه انسانها میزیستند، به دست دهد و اینکه به غیر از انسان چه گونههای شکارگر دیگری از غار یا پناهگاه مورد سکونت انسان ها استفاده می کردند. در مراحل بعدی برای فهم این موضوع که آیا بقایای جانوری - که معمولاً بیشتر علفخوارند توسط انسان شکار شده اند یا توسط دیگر درندگان سطح تمام نمونه های یافت شده برای آثار سوختگی، شکستگی عمدی، اثر قصابی و اثر برش ابزار سنگی و اثر دندان درندگان و همچنین عوامل طبیعی به دقت بررسی میشود. همچنین بررسی دندان این حیوانات شکار شده میتواند درباره فصل یا فصولی از سال که از غار استفاده شده آگاهی هایی بدهد. بررسی بقایای جانوری که توسط دیگر شکارگران به غار منتقل شده نیز می تواند اطلاعات دیگری به ما بدهد که در فهم بهتر سکونت انسانها راهگشاست. برای مثال بقایای جوندگان مختلف در بسیاری از سکونتگاههای عصر پارینه سنگی در غارها و پناهگاهها یافت میشود که بیشتر توسط جغد به غار حمل شده اند. این بقایا از دو جنبه میتوانند درباره سکونت انسان اطلاعاتی بدهند. جغدها معمولاً در دوره هایی از غارها استفاده می کردند که انسانها در غار سکونت نداشتند. پس اگر در یک لایه باستان شناسی شمار بقایای جوندگان زیاد باشد و بقایای سکونت انسان اندک می توان نتیجه گرفت که در آن دوره خاص غار مورد استفاده انسان نبوده یا به طور کوتاه مدت در آن اتراق می شده است. از آنجا که جوندگان گوناگون نسبت به تغییرات بسیار حساس هستند لذا وجودگونه های مختلف میتواند به طور غیر مستقیم اطلاعاتی درباره شرایط اقلیمی و به طبع آن شرایط سکونت انسان به ما بدهد. در باستان شناسی معمولاً چنین مطالعاتی به عهده باستان شناسانی است که در زمینه جانورشناسی، خصوصاً استخوان بندی دارای تخصص هستند و معمولاً آنها را باستان جانورشناس میگویند رشته باستان جانورشناسی را در ایران دکتر مرچان مشکور پایه گذاری کرده و هم ایشان بودند که بقایای خرس غار دربند و دیگر بقایای جانوری غار را با همکارانشان شناسایی و بررسی کردند. البته اطلاعات حاصل از مطالعه دیرین شناسان روی گونه های جانوری دوران چهارم زمین شناسی کواترنری) نیز میتواند ما را در فهم بهتر پوشش جانوری مناطق مختلف کمک کند.

خودتان هنوز مثل سالهای اول در کارتان شوق و هیجان دارید؟

احساس میکنم آن شوق و هیجان اولیه به دلایل زیادی کمتر شده است. یک دلیل آن شاید بالا رفتن سن و کم شدن شور و حال جوانی باشد! یک دلیل دیگر هم این است که انجام پژوهش متمرکز روی موضوعی خاص بیشتر نیازمند تعمق صبر و حوصله و تفکر است. در واقع هیجان زیاد چندان با انجام پژوهشهای تخصصی و هدفمند سازگار نیست مسائل جانبی دیگری هم هست که معمولا پژوهشگران در کشورهای پیشرفته کمتر با آن دست به گریبان هستند مثل یافتن بودجه برای انجام مطالعات و کاوشهای پارینه سنگی متاسفانه چون مطالعات پارینه سنگی در باستان شناسی ایران هنوز جایگاه مناسبی ندارد بودجه های بسیار کمی به آن اختصاص میدهند. برای مثال پس از اتمام فصل اول کاوش در غار دربند من تا مدتها نتوانستم دستمزد بعضی از مطالعات مرتبط را پرداخت کنم این در حالی است که بودجه هایی که برای کاوش در مکانهای تاریخی اختصاص داده می شود بیش از ده ها میلیون تومان است از مسائل جانبی دیگر این است که به علت محدود بودن بودجه ها معمولا سرپرست کاوش در کنار فعالیتهای علمی باید پیگیر و خوراک و دیگر نیازمندیهای روزانه تیم کاوش باشد. فشارهای مالی بوروکراسی و بی توجهی مسوولان فرهنگی به چنین پژوهشهایی در دراز مدت باعث تحلیل انرژی و انگیزه هر پژوهشگری میشود. هر چند تصور می کنم عشق و علاقه ام به این حوزه پژوهشی هرگز کم نشده و کماکان بخش بزرگی از زندگی من را تشکیل می دهد.

برای علاقمندان باستان شناسی اگر خوانندگان دانستنیها بخواهند مثل شما درباره انسانهای عصر پارینه سنگی و فرهنگ آنها تحقیق کنند از چه مسیری می توانند به آرزوی خود برسند؟

علاقه مندان به این رشته می توانند از چند راه وارد این حوزه شوند. یکی از آنها تحصیل در رشته باستان شناسی است. زیرا باستان شناسی یکی از اصلی ترین راههای مطالعه این دوره است. دانشجویی که در این رشته فارغ التحصیل شود آمادگی آن را خواهد داشت که در مقطع کارشناسی ارشد به طور تخصصی در این حوزه به تحصیل ادامه بدهد. در این مقطع می توان درباره صنایع تولید ابزار سنگی این دوره آموزش دید یا درباره دیگر جنبه های فرهنگ مادی عصر سنگ و الگوهای سکونتی و رفتاری آنها به مطالعه پرداخت ابزارهای سنگی ساخته شده توسط انسانهای دوران پارینه سنگی در دوره های مختلف از جنبه های فناوری ساخت و گونه شناسی ویژگیهای خاص خود را دارند و بررسی آنها علاوه بر تاریخ گذاری نسبی هر مکان میتواند درباره جنبه های دیگر هم اطلاعاتی بدهد متأسفانه در ایران هنوز شرایط مناسبی برای آموزش در این حوزه وجود ندارد و امکانات موجود جوابگوی تمامی جنبه های این مطالعات نیست در حال حاضر واحدهای درسی مختص این دوره یا وجود ندارد یا در حین برنامه ریزی است. از سوی دیگر بسیاری از اساتید رشته باستان شناسی در ایران با این دوره آشنا نیستند یا آشنایی اندکی با آن دارند. در نتیجه ادامه تحصیل در این رشته در ایران فعلا به سختی امکان پذیر است. یکی دیگر از راههای ورود به این حوزه تحصیل در رشته زمین شناسی با تأکید بر کانی شناسی، رسوب شناسی و کارمست است. فارغ التحصیلان این رشته می توانند در مقطع کارشناسی ارشد به فراگیری مبانی باستان شناسی بپردازند و پس از آشنایی با سوالات این رشته و برپایه تخصص خود به بررسی نهشته های باستان شناسی کلوش شده در غارها و پناهگاهها و همچنین محیط های باز بپردازند. چنین متخصصینی را زمین باستان شناس» می گویند که نقش بسیار مهمی در فهم روند نهشته گذاری در مکانهای باستانی و دیگر جنبه هایی مرتبط دارند. دانشجویان دارای تخصص در آناتومی انسان میتوانند در این رشته تخصص گرفته و به مطالعه اسکلت انسان های عصر پارینه سنگی بپردازند. چنین متخصصانی رالانسان شناس جسمانی می گویند که درباره ویژگی های مختلف جسمانی و تطوری گونه های مختلف انسان به مطالعه می پردازند و بررسی بقایای کشف شده انسان در کاوشها به عهده آنهاست یک شرط مهم برای تمامی علاقه مندان به این رشته دانستن یک یا دو زبان خارجی است تا بتوانند از انتشارات و دیگر منابع موجود روز جهان در این حوزه استفاده کنند. دیگر رشته هایی که میتوانند به این رشته کمک کنند شامل باستان قوم شناسی، متخصصین ژنتیک متخصصین سال یابی و رشته های متعدد دیگر است.

منبع : مجله دانستنیها