صنعت زیتون ایران در حال پوست‌اندازی

صنعت زیتون ایران در حال پوست‌اندازی؛ گذر از بازار سنتی و فله‌فروشی به بازارهای جهانی

رئیس شورای ملی زیتون ایران در تحلیلی درباره آینده صنعت زیتون کشور گفت:

به اعتقاد من، صنعت زیتون ایران امروز در یک نقطه عطف قرار گرفته و در حال پوست‌اندازی و ورود به مرحله‌ای جدید است. اگر در سال‌های گذشته بارها بر موضوعاتی مانند برندسازی، توسعه صادرات و حرکت صنعت زیتون به سمت بازارهای جهانی تأکید می‌کردیم، دلیل آن پیش‌بینی همین شرایطی بود که امروز با آن مواجه هستیم.

صنعت زیتون دیگر نمی‌تواند صرفاً بر تولید، خریدوفروش محصول و بازار داخلی متکی باشد. مسیر حرکت این صنعت از فله‌فروشی و فعالیت‌های سنتی، به سمت برندسازی، ایجاد ارزش افزوده، تجارت بین‌الملل و حضور پایدار در بازارهای جهانی در حال تغییر است.

برای درک بهتر این موضوع، کافی است به اسپانیا، به‌عنوان یکی از کشورهای بزرگ و اثرگذار صنعت زیتون جهان، نگاه کنیم. در فصل ۲۰۲۴/۲۵، اسپانیا حدود ۱.۴۲ میلیون تن روغن زیتون تولید کرده، در حالی که مصرف داخلی آن حدود ۴۹۶ هزار تن بوده و بیش از یک میلیون تن روغن زیتون صادر کرده است. در حوزه زیتون سفره‌ای نیز حدود ۵۳۳ هزار تن تولید، ۱۹۰ هزار تن مصرف داخلی و حدود ۲۹۰ هزار تن صادرات ثبت شده است.

این اعداد یک پیام روشن برای ما دارد: صنعت زیتون می‌تواند بسیار فراتر از بازار داخلی حرکت کند و به یک صنعت صادرات‌محور و ارزآور تبدیل شود.

بنابراین، وقتی سال‌ها درباره صادرات و برندسازی صحبت می‌کردیم، هدف ما صرفاً فروش چند محموله محصول در خارج از کشور نبود؛ نگاه ما ایجاد یک زنجیره اقتصادی صادرات‌محور بود.

کاهش قدرت خرید و سرعت گرفتن تحول

امروز یکی از عوامل مهمی که سرعت این تحول را در صنعت زیتون افزایش داده، کاهش قدرت خرید مردم است.

کاهش قدرت خرید باعث شده تقاضای داخلی کاهش پیدا کند و به‌دنبال آن، حجم فروش و در نتیجه میزان تولید بسیاری از شرکت‌های بزرگ نیز کاهش یابد. این تغییر فقط یک مسئله مربوط به مصرف‌کننده نیست؛ بلکه ساختار زنجیره تأمین صنعت را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد.

وقتی حجم تولید و خرید شرکت‌های بزرگ کاهش پیدا می‌کند، نیاز آنها به تأمین مواد اولیه نیز کمتر خواهد شد. در چنین شرایطی، شرکت‌های داخلی برای تأمین حجم محدودتر مورد نیاز خود، وابستگی کمتری به شبکه سنتی تأمین‌کنندگان خواهند داشت و ممکن است مستقیماً وارد بازار اولیه شوند و نیاز خود را با تعداد محدودتری از تأمین‌کنندگان یا حتی به‌صورت مستقیم تأمین کنند.

به همین دلیل، کاهش قدرت خرید مردم باعث شده این تحول با سرعت بیشتری اتفاق بیفتد و مدل‌های سنتی کسب‌وکار در صنعت زیتون زودتر از گذشته با چالش مواجه شوند.

تغییر ساختار بازار و جایگاه تأمین‌کنندگان

این روند به معنای حذف تأمین‌کنندگان نیست. تأمین‌کننده در آینده همچنان نقش خود را در صنعت زیتون خواهد داشت، اما تأمین‌کنندگان و واسطه‌های سنتی از نخستین بخش‌هایی خواهند بود که آثار این تغییر ساختار بازار را احساس می‌کنند.

تأمین‌کننده‌ای که صرفاً محصول را خریداری و منتقل می‌کند، با فشار بیشتری مواجه خواهد شد؛ اما تأمین‌کننده‌ای که بتواند تجمیع محصول، کنترل کیفیت، فرآوری، بسته‌بندی، تأمین پایدار یا دسترسی به بازارهای صادراتی ایجاد کند، همچنان نقش مهمی در زنجیره خواهد داشت.

در واقع، واسطه‌گری بدون ارزش افزوده در حال کمرنگ شدن است و فعالیت اقتصادی مبتنی بر ارزش افزوده در حال پررنگ شدن.

بازیگران آینده صنعت چه کسانی خواهند بود؟

در مرحله جدید، بازیگران مؤثر صنعت کسانی خواهند بود که بتوانند بازارهای بین‌المللی را رصد کنند، بازار هدف را بشناسند، فرصت‌های صادراتی را شناسایی کنند و ارتباط مستقیم با خریداران و بازارهای خارجی ایجاد کنند.

مزیت رقابتی آینده فقط این نیست که «چه کسی محصول بیشتری دارد»؛ بلکه این است که چه کسی بازار بیشتری می‌شناسد و می‌تواند محصول را به بازار مناسب متصل کند.

صنعت زیتون ایران باید از «تولید برای بازار موجود» به سمت «تولید متناسب با بازار هدف» حرکت کند.

هزینه‌های عبور از بازار سنتی به بازار جدید

طبیعی است که عبور از ساختار سنتی به ساختاری جدید، هزینه‌هایی خواهد داشت. بخشی از این هزینه را باغدار، بخشی را صنایع تبدیلی و فرآوری و بخشی را تأمین‌کنندگان و سایر فعالان زنجیره متحمل خواهند شد.

اما برای اینکه بتوانیم هزینه‌های این تغییر را در شرایط فعلی تا حد ممکن کاهش دهیم و فشار آن را بر فعالان صنعت، به‌ویژه باغداران و تولیدکنندگان، کمرنگ کنیم، سه برنامه را به‌صورت جدی در دستور کار قرار داده و پیگیری می‌کنیم.

اول؛ توسعه خودفرآوری

تلاش ما این است که بخشی از محصول توسط خود باغداران و فعالان زنجیره فرآوری شود تا محصول از حالت خام و فله‌ای خارج شده و ارزش افزوده بیشتری ایجاد کند.

دوم؛ خرید تضمینی

موضوع خرید تضمینی روغن زیتون را به‌عنوان یکی از ابزارهای مدیریت بازار امسال با جدیت دنبال می‌کنیم تا در شرایط کاهش تقاضای داخلی، تولیدکننده با ریسک و فشار کمتری مواجه شود.

سوم؛ ورود جدی به بازارهای بین‌المللی

مهم‌ترین برنامه ما توسعه بازارهای خارجی است. باید بخشی از ظرفیت تولید کشور را به بازارهای بین‌المللی متصل کنیم و با رصد بازارهای هدف، ایجاد ارتباطات تجاری، توسعه تجارت بین‌الملل و اعزام و پذیرش هیئت‌های تجاری، مسیر صادرات پایدار زیتون و فرآورده‌های آن را فراهم کنیم.

نقش فعالان صنعت در عبور از این مرحله

اما این تحول فقط وظیفه تشکل‌ها یا دولت نیست؛ خود فعالان صنعت نیز باید برای شرایط جدید آماده شوند.

در این شرایط، حضور فعال و پررنگ تولیدکنندگان، صنایع و تجار در تشکل‌های مردم‌نهاد و NGOهای تخصصی، به‌ویژه انجمن‌های زیتون استان‌ها و اتاق‌های بازرگانی اهمیت بسیار زیادی پیدا می‌کند.

فعالان صنعت باید در دیدار با هیئت‌های تجاری و برنامه‌های تجاری بین‌المللی حضور داشته باشند، برای ورود جدی‌تر به عرصه تجارت خارجی نسبت به اخذ کارت بازرگانی اقدام کنند و دانش و مهارت خود را از طریق دوره‌های آموزشی تجارت بین‌الملل، بازاریابی، صادرات و برندسازی افزایش دهند.

اینها دیگر فعالیت‌های جانبی نیستند؛ بلکه بخشی از الزامات فعالیت در مرحله جدید صنعت زیتون هستند.

اگر فعالان صنعت خودشان را با این تغییر هماهنگ کنند، می‌توانند بخشی از هزینه‌های این دوره گذار را کاهش دهند و حتی از فرصت‌های جدیدی که ایجاد می‌شود، استفاده کنند.

آینده صنعت زیتون ایران

من معتقدم آینده صنعت زیتون ایران متعلق به کسانی است که این تغییر را زودتر درک کنند.

صنعت زیتون ایران در حال حرکت از فله‌فروشی به سمت برندسازی، از بازار محدود داخلی به سمت بازارهای جهانی و از تولیدمحوری به سمت تجارت و بازارسازی است.

این تحول قطعاً هزینه‌هایی خواهد داشت، اما اگر امروز برای آن برنامه داشته باشیم، می‌توانیم این هزینه را مدیریت و کمرنگ کنیم.

آینده صنعت زیتون ایران در بازارهای جهانی ساخته خواهد شد و امروز زمان آن است که فعالان این صنعت، خود را برای حضور در این بازار آماده کنند.